DEN HAAG - De toezichthouder op het emissiehandelssysteem, de Nederlandse Emissieautoriteit (NEa), zal de komende jaren steeds meer uit de anonimiteit treden. Vanaf 1 januari 2008 is de periode van proefdraaien in de emissiehandel voorbij. Dan begint het echte spel, want dan gaan de milieuafspraken van het Kyoto-verdrag in. Bovendien vallen er 150 nieuwe bedrijven onder het toezicht van de waakhond op de emissiehandel. Directeur van de NEa, Marc Allessie, ziet veel op zich afkomen.

- Is het bedrijfsleven klaar voor de zware opgaaf?
Het zal een intensief jaar voor ze worden. De ruim 200 deelnemende bedrijven zijn klaar voor de 'doorstart' per 1 januari 2008. De nieuwe groep bedrijven lijkt klaar voor de start, ze hebben inmiddels allemaal hun monitoringplan bij ons ingediend. Maar: we moeten er vanaf dit jaar ook voor zorgen dat zij ook weten hoe ze een jaar moeten afsluiten, en tegelijkertijd hun emissies correct blijven monitoren. De boetes worden hoger bij het niet inleveren van voldoende emissierechten.

- Veel andere toezichthouders zoals de NMa moeten van het kabinet een bepaald geldbedrag aan boetes binnenhalen. Hoeveel moet u opbrengen?
'Wij hebben op dat vlak geen taakstelling. Ik ben er als toezichthouder niet neergezet om zoveel mogelijk boetes binnen te halen. Bij de introductie van zo'n nieuw systeem is het belangrijk dat je als toezichthouder voor elkaar krijgt dat bedrijven zo snel mogelijk aan alle verplichtingen ''leren te voldoen''. Het accent heeft de afgelopen tijd daarom sterk op ''compliance assistance'' gelegen. Soms voldoen bedrijven niet aan de verplichting vanwege onbekendheid met de wet. Dan helpt een geldboete ook niet. Maar, natuurlijk, als bedrijven willens en wetens een kernovertreding begaan, dan moeten we meedogenloos zijn.'

- Wat zijn kernovertredingen bij de emissiehandel, en hoe vaak komt het voor?
'Bedrijven kunnen niet in het bezit zijn van een vergunning terwijl ze wel onder de wetgeving rond emissiehandel vallen De kans dat er 1 januari 2008 zo'n geval is, is overigens nihil. Want wij houden in de gaten welke bedrijven vergunningsplichtig zijn, en nemen zo nodig contact op. Bedrijven moeten verder hun eigen monitoringplan nakomen. Een derde kernovertreding is dat bedrijven hun emissiejaarverslag niet inleveren. Op een paar verlate verslagen na, hebben we nog geen ernstige overtredingen meegemaakt. Maar de belangrijkste overtreding - en de kostbaarste - is het niet inleveren van CO2 -emissierechten. Aan het eind van het jaar moeten bedrijven voldoende emissierechten inleveren om hun emissies te compenseren. Heeft de NEa op 1 mei deze rechten niet ontvangen, dan moet zij een boete van euro 40 per ton CO2 opleggen. Vanaf 1 januari 2008 gaat die boete omhoog naar euro 100 per ton. Dan kan een door ons opgelegde boete echt in de miljoenen euro's gaan lopen.'

- Maar Nederlandse bedrijven zijn tot nog toe dus best keurig?
'Ik ben ervan overtuigd dat dat komt omdat Nederlandse bedrijven in dit emissiehandelssysteem geloven. Ten tweede heeft de overheid veel geïnvesteerd in de voorlichting van bedrijven. Ze hebben eerst proefgedraaid, en dan gaan ondernemers ook nadenken over wat op ze afkomt. En vergeet ook niet: bedrijven vinden het verschrikkelijk om sancties opgelegd te krijgen.'

- Vanaf 1 januari 2008 is de proefperiode voorbij. Verscherpen dan de verhoudingen?
'Ja, onze rol verandert dan. Het accent bij het naleven op compliance assistance zal dan steeds meer verschuiven naar "gewoon' toezicht. Dat geldt nog niet voor de 150 nieuwe bedrijven - kleinere energiegebruikers en grote chemische bedrijven - die voor het eerst meedoen, voor hen zullen we in de beginfase milder zijn.'

- Wordt de NEa een onafhankelijke toezichthouder, een zbo?
'In de wet is opgenomen dat de NEa een zbo wordt. En wij denken inderdaad dat die onafhankelijke positie nodig is. De minister moet als handelende partij in het kader van het Kyoto-protocol niet de schijn op zich hebben dat zij als speler op de markt misbuik zou kunnen maken van de kennis die er bij een van haar agentschappen aanwezig is. Dat zou de betrouwbaarheid van het systeem kunnen schaden. Het scheiden van de rollen van scheidsrechter en speler maakt dat ik van mening ben dat het toezicht op afstand moet komen en onafhankelijk moet zijn. Maar het is aan de minister om daarover te beslissen.'

- Maar het parlement is erg kopschuw geraakt over de oprichting van nieuwe zbo's. Maakt u nog wel een kans?
'Er zijn incidenten geweest, zoals een verkeerd bestelde wc-pot (de affaire rond verbouwingskosten van uitkeringsinstantie UWV, red.). Het creëren van zbo's is ook geen doel op zich. Maar het gaat in deze sector om echt grote belangen, bijvoorbeeld omdat de boetes in de toekomst hoog kunnen worden.'

- Europa wil dat ook andere sectoren meedoen. Kan dat?
'In 2011 moet de luchtvaart meedoen, terwijl ook de scheepvaart een potentiële participant is. Gezien de complexiteit van de aanpassingen is er een voorkeur voor een stapsgewijze uitbouw. De invoeringstijd is tot nog toe zeer kort geweest. Daardoor kon niet elk detail van tevoren compleet worden doordacht. Dat reparatiewerk is nu nog gaande. Maar ondanks de verbouwingen staat het systeem zelf als een huis.'

Duimschroeven aangedraaid
De duimschroeven op de handel in emissierechten worden flink aangedraaid. Het principe van emissiehandel is dat daar geïnvesteerd wordt in het terugbrengen van de uitstoot van CO2 , waar dat het goedkoopst is. Een onderneming maakt hierdoor telkens de afweging tussen investeren in milieuvriendelijkere productieprocessen en overtollige emissierechten verkopen op de markt, of emissierechten kopen en voorlopig even niet investeren.

Op de emissiehandel geldt het 'cap and trade'-principe; er is een maximum gesteld aan de uitstoot van CO2 en wie wat uitstoot maakt niet uit, als aan het eind van het jaar die 'cap', dat plafond, maar gehaald wordt. Vanaf 2008 gaat dat plafond steeds meer omlaag.
Bovendien moet een deel van de vergunninghouders emissierechten via een veiling gaan verkrijgen. Er komt meer geld bij kijken dan nu, daarom worden de belangen navenant groter. De marktprijs van een emissierecht voor de volgende budgetperiode is bijna euro 20 per ton CO2 . Het zal in de toekomst over steeds meer geld gaan.